Theo Medical Daily, trầm cảm là nguyên nhân chính dẫn đến tự sát. Mỗi năm, khoảng 850.000 người tử vong vì căn bệnh này, theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Tại Việt Nam, ước tính gần 6 triệu người mắc bệnh trầm cảm, rối loạn lo âu, theo thống kê năm 2022.

Trầm cảm ở tuổi dậy thì là gì?

Trầm cảm ở tuổi dậy thì là một vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng, gây ra những thay đổi về cảm xúc và hành vi ở lứa tuổi vị thành niên. 

Trầm cảm ở tuổi dậy thì sẽ khiến cho trẻ luôn có cảm giác buồn bã, mệt mỏi và không có hứng thú trong mọi việc. Trẻ bị trầm cảm khó có thể “tự thoát khỏi” và sinh hoạt bình thường với gia đình, bạn bè xung quanh. Trường hợp trầm cảm nặng có thể dẫn đến các hành động làm tổn thương chính bản thân mình và nghiêm trọng nhất là trầm cảm tự sát.

Dấu hiệu trầm cảm ở tuổi dậy thì

Trẻ thay đổi về cảm xúc khi bị trầm cảm ở tuổi dậy thì

Trầm cảm ở tuổi dậy thì sẽ khiến trẻ có những thay đổi về cảm xúc, cụ thể:

• Cảm giác buồn bã, ủ rũ kéo dài và trẻ có thể khóc mà không có lý do rõ ràng
• Thất vọng về bản thân, cảm giác vô dụng, tội lỗi
• Cảm thấy tuyệt vọng, trống rỗng
• Dễ khó chịu, bực bội, dễ tức giận ngay cả với những việc nhỏ
• Mất hứng thú, mất niềm vui trong các hoạt động yêu thích thường ngày
• Mất niềm vui hoặc dễ xung đột với gia đình và bạn bè
• Tự đổ lỗi, tự phê bình nặng nề cho những thất bại trong quá khứ
• Sự nhạy cảm tăng lên theo hướng tiêu cực
• Khó suy nghĩ, mất tập trung, khả năng ghi nhớ kém và khó đưa ra quyết định
• Cảm giác cuộc sống và tương lai u tối, ảm đạm
• Suy nghĩ về cái chết và có xu hướng trầm cảm tự sát

Trẻ thay đổi về hành vi khi bị trầm cảm ở tuổi dậy thì

Không chỉ thay đổi về mặt cảm xúc, khi bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, trẻ sẽ có những hành vi khác lạ mà các bậc phụ huynh cần chú ý quan sát, có thể kể đến như:

• Thường xuyên ở trong tình trạng mệt mỏi, kiệt sức dù nghỉ ngơi đầy đủ
• Xa lánh tập thể, bạn bè và cả người thân trong gia đình
• Chán ăn hoặc trở nên cuồng ăn hơn
• Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều
• Kết quả học tập cũng giảm sút
• Ít khi chú ý đến vệ sinh cá nhân và ngoại hình
• Dẫn đến trầm cảm tự sát, có hành vi tự gây thương tích cho bản thân mình

Nguyên nhân trầm cảm ở tuổi dậy thì

Trầm cảm ở tuổi dậy thì do sự thiếu hụt các chất dẫn truyền hệ thần kinh

Chất dẫn truyền thần kinh đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát và điều chỉnh nhiều chức năng của cơ thể. Trong đó Dopamine và Serotonin có nhiệm vụ điều khiển hành vi và cảm xúc của con người.

Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh thuộc nhóm catecholamine, giúp tạo cảm giác vui vẻ và thỏa mãn khi đạt được mục tiêu. Ngoài ra, Dopamine còn kiểm soát các hoạt động vận động của cơ thể.

Serotonin là chất dẫn truyền thần kinh có nguồn gốc từ axit amin tryptophan, giúp tạo cảm giác thoải mái và bình yên. Serotonin còn ảnh hưởng đến chu kỳ giấc ngủ và điều chỉnh cảm giác thèm ăn.

Sự thiếu hụt các chất dẫn truyền thần kinh ở trẻ vị thành niên sẽ gây ra triệu chứng mệt mỏi, chóng mặt, suy nhược, mất tập trung, đặc biệt là mắc các bệnh lý về thần kinh như rối loạn giấc ngủ, rối loạn cảm xúc và trầm cảm ở tuổi dậy thì.

Trầm cảm ở tuổi dậy thì do sự thay đổi nội tiết tố 

Tuổi dậy thì, nhất là từ 11 đến 14 tuổi là giai đoạn cơ thể có nhiều sự thay đổi nồng độ hormone. Những hormone được sản xuất từ não và cơ quan sinh dục sẽ gây ảnh hưởng đến hành vi và tâm lý của trẻ. Điển hình, khi nồng độ hormone tuyến giáp hoặc cortisol thay đổi sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh trầm cảm ở tuổi dậy thì.

Bên cạnh đó, sự thay đổi nồng độ hormone estrogen ở nữ giới trong độ tuổi dậy thì cũng là nguyên nhân khiến trẻ dễ bị trầm cảm hơn so với nam giới ở độ tuổi này.

Trầm cảm ở tuổi dậy thì do sống trong gia đình gặp nhiều biến cố

Nhận thức, cảm xúc, hành vi của trẻ được “xây dựng” và “nuôi dưỡng” bởi gia đình. Do đó, nếu trẻ sống trong một gia đình không hạnh phúc, gặp nhiều biến cố như cha mẹ ly hôn, mất mát người thân, bị lạm dụng,…có thể dẫn đến những tổn thương sâu sắc và lâu dài trong não bộ. 

Bên cạnh đó, việc sống trong gia đình gặp nhiều biến cố cũng khiến trẻ thiếu đi sự quan tâm và thấu hiểu từ cha mẹ, từ đó trở nên cô lập với gia đình và xã hội – một trong những dấu hiệu trầm cảm ở tuổi dậy thì ở trẻ. 

Trầm cảm ở tuổi dậy thì do di truyền

Trong một số nghiên cứu, các nhà khoa học tin rằng, khoảng 40% những người bị trầm cảm có thể liên quan đến gen, đồng thời những người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột trong nhà bị trầm cảm, có nguy cơ bị trầm cảm tăng gấp 3 lần.

Nếu không xét đến yếu tố di truyền, khi trẻ lớn lên trong gia đình có người bị trầm cảm sẽ dễ mắc bệnh này hơn vì trẻ có thể bắt chước hành vi của người đó và xem những hành vi của bệnh trầm cảm là bình thường. 

Trầm cảm ở tuổi dậy thì do áp lực học tập 

Xuất phát từ tình yêu thương, cha mẹ bao giờ cũng mong muốn con cái nỗ lực học tập để chạm đến ước mơ trên hành trình cuộc đời, thậm chí kỳ vọng con cái kế thừa sự nghiệp của gia đình.

Thế nhưng, khi sự kỳ vọng của cha mẹ không đặt trên một cơ sở thực tế, không dựa trên sự thấu hiểu, năng lực, sở trường của con sẽ dễ dẫn đến “tham vọng” quá lớn. Vô hình trung, kỳ vọng biến thành áp lực, nỗi sợ, để lại gánh nặng tâm lý và những tổn thương về mặt tinh thần nặng nề cho trẻ.

Đã có rất nhiều hệ lụy đau lòng xảy ra bởi trầm cảm ở tuổi dậy thì như “hồi chuông cảnh tỉnh” các bậc phụ huynh rằng: áp lực học tập là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến trầm cảm tự sát ở trẻ vị thành niên.

Trầm cảm ở tuổi dậy thì do thiếu sự cảm thông và chia sẻ từ những người xung quanh

Trẻ vị thành niên có nhiều thay đổi về tâm sinh lý, đồng thời cũng phải đối mặt với những áp lực học hành, các mối quan hệ. Hơn bao giờ hết, cha mẹ nên là người đồng hành, dẫn dắt và giúp đỡ trẻ có nhận thức, hành vi đúng đắn.

Khi thiếu đi sự cảm thông, chia sẻ từ những người xung quanh, đặc biệt là cha mẹ, trẻ sẽ  không được học cách đối mặt và giải quyết khó khăn, từ đó trở nên thụ động và có xu hướng sợ hãi, trốn tránh, về lâu dài dễ dẫn tới các bệnh về tâm lý đặc biệt là trầm cảm ở tuổi dậy thì.

Trầm cảm ở tuổi dậy thì do bạo lực học đường

“Theo số liệu của WHO, trên thế giới có hơn 1 tỷ trẻ em – thanh thiếu niên bị bạo hành cả về thể chất và tinh thần.” Trong đó, bạo lực học đường là vấn nạn không thể xem nhẹ đối với các bậc phụ huynh và cả môi trường giáo dục.

Không chỉ gây ra thương tích trên cơ thể, bạo lực học đường còn ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý của trẻ, gây ra sự sợ hãi, bất an và ám ảnh kéo dài thậm chí đến suốt đời. Trẻ trở nên lầm lì, ít nói, mất tự tin, luôn ở trong trạng thái lo lắng, ngại tiếp xúc với mọi người, lo sợ khi đến trường, có thể dẫn đến các bệnh lý về thần kinh, trầm cảm ở tuổi dậy thì và nguy hiểm hơn là trầm cảm tự sát.

Trầm cảm ở tuổi dậy thì do lạm dụng chất kích thích hoặc nghiện game

Những năm gần đây, việc lạm dụng rượu bia và các chất kích thích ở trẻ vị thành niên gia tăng một cách đáng báo động. Nhiễm độc rượu lâu dài có thể gây tổn thương các cơ quan nội tạng và thần kinh, đặc biệt là hoang tưởng, loạn thần (rối loạn tâm thần). Bên cạnh đó, nghiên cứu trên người nghiện amphetamine (một dạng ma túy tổng hợp) cũng cho thấy tỷ lệ mắc chứng rối loạn tâm thần là 66%.

Ngoài ra, nghiện game cũng là nguyên nhân gây ra các vấn đề tâm lý ở trẻ trong độ tuổi dậy thì. Trẻ nghiện game thường thay đổi tính cách như hay nói dối, gắt gỏng, dễ bị kích động, lầm lì, không thích giao tiếp với mọi người, dễ mất bình tĩnh, thích bạo lực, đập phá đồ đạc. Nghiêm trọng hơn, việc nghiện game có thể dẫn đến rối loạn tâm thần, trầm cảm tự sát.

Cách phòng ngừa trầm cảm ở tuổi dậy thì

• Ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng dinh dưỡng như protein, vitamin B6 và axit folic đồng thời kết hợp tập thể dục, chơi thể thao thường xuyên để đảm bảo sản xuất và duy trì các chất dẫn truyền hệ thần kinh.
• Hạn chế căng thẳng quá mức để tránh làm tổn thương hệ thần kinh và gây ra các vấn đề về tâm lý.
• Không lạm dụng rượu, bia và các chất kích thích vì chúng có thể làm rối loạn sự cân bằng chất dẫn truyền thần kinh, ảnh hưởng tiêu cực cho sức khỏe thể chất và tinh thần.
• Tích cực tham gia các hoạt động xã hội, các hoạt động giải trí vui chơi lành mạnh và bổ ích như ca hát, nhảy múa, vẽ tranh,… để hình thành kỹ năng giao tiếp và xây dựng các mối quan hệ xã hội.

Bên cạnh đó, các bậc phụ huynh nên:

• Dạy trẻ cách chia sẻ, tâm sự với những người xung quanh để giải tỏa áp lực, những tổn thương và học cách mạnh mẽ đối diện, giải quyết những vấn đề trong cuộc sống.
• Thấu hiểu sở trường, năng lực và mong muốn của trẻ để tránh việc áp đặt mục tiêu, kỳ vọng quá cao, gây áp lực và kiểm soát trẻ quá mức.
• Trang bị đầy đủ kiến thức về tuổi dậy thì cho trẻ, để trẻ không gặp nhiều khó khăn trong quá trình thay đổi và phát triển về ngoại hình, tính cách lẫn tư duy.

Phụ huynh nên làm gì khi trẻ bị trầm cảm ở tuổi dậy thì?

Khi trẻ bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, phụ huynh hãy trò chuyện và lắng nghe trẻ nhiều hơn

Ba mẹ có thể bắt đầu bằng cách tìm một khoảng thời gian riêng tư để trò chuyện cùng con, giúp con cảm thấy thoải mái và đừng ngại đặt những câu hỏi, chẳng hạn:

• “Tại sao gần đây con không dành nhiều thời gian cho bạn bè của mình”
• “Dạo này ba mẹ thấy con ngủ nhiều hơn bình thường, con có mệt ở đâu không?”
• “Ba/mẹ thấy rằng dạo gần đây con rất hay nổi giận”
• “Có phải con đang gặp rắc rối với các bạn trong lớp hay không?”

Đối mặt với những bất ổn của trẻ, việc ba mẹ cảm thấy lo lắng hay sợ hãi và muốn đưa con đến bác sĩ tâm lý ngay lập tức là điều hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, hãy để trẻ chủ động chia sẻ trước sẽ giúp bạn có một cái nhìn tổng thể và rõ ràng hơn về những gì đang diễn ra. Trong trường hợp cần thiết, ba mẹ hãy hỏi trẻ về ý định tự tử để có những can thiệp kịp thời. 

Khi trẻ chia sẻ về những vấn đề tâm lý của mình, ba mẹ đừng cố gắng giảm thiểu mức độ nghiêm trọng hay “bình thường hóa” mà nên dành lời lẽ cảm thông, động viên để mang lại cảm giác tin cậy, cho con biết rằng con không đơn độc.

Khi trẻ bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, phụ huynh hãy thay đổi lối sống từ gia đình

Thay đổi lối sống có thể mang lại rất nhiều lợi ích cho các triệu chứng trầm cảm ở tuổi dậy thì, bao gồm:

• Xây dựng bữa ăn dinh dưỡng hơn đồng thời cho trẻ được thể hiện khả năng nấu nướng theo sở thích
• Dành thời gian cho các hoạt động ngoài trời như đánh cầu lông, chạy bộ,…
• Cải thiện giấc ngủ tốt hơn, hạn chế trẻ sử dụng các thiết bị điện tử trước khi ngủ mà thay vào đó là đọc sách, chơi boardgame,…
• Xây dựng một thói quen thư giãn mỗi tối như đi dạo cùng gia đình, cùng xem một chương trình truyền hình,…

Việc thực hiện những thói quen lành mạnh này có thể cải thiện thể chất và tâm trạng cho tất cả các thành viên trong gia đình. Quan trọng hơn, những thay đổi này sẽ giúp thắt chặt sợi dây kết nối giữa con cái và ba mẹ, từ đó giúp con cảm thấy thoải mái và hạnh phúc hơn.

Khi trẻ bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, phụ huynh hãy tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia

Những lời động viên, chia sẻ có thể tạo ra những thay đổi tích cực về tình thần cho trẻ, tuy nhiên, việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ các chuyên gia tâm lý thường là cách tốt nhất để cải thiện triệu chứng.

Phụ huynh nên giải thích rõ về quá trình điều trị và khuyến khích trẻ lựa chọn các biện pháp trị liệu tâm lý phù hợp như liệu pháp tương tác cá nhân (IPT), liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), liệu pháp phân tâm học,…

Khi trẻ bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, phụ huynh hãy khuyến khích con phát triển các mối quan hệ xã hội

Duy trì một tình bạn tốt đẹp có thể giúp con cảm thấy được kết nối với xã hội ngay cả khi trẻ đang gặp khó khăn. Do vậy, ba mẹ nên “nới lỏng” các quy tắc thông thường trong việc giao tiếp xã hội của con và tránh cấm đoán trẻ quá mức.

Ba mẹ cũng nên khuyến khích con bắt đầu một sở thích mới, chẳng hạn học một môn nghệ thuật (vẽ, làm gốm, khiêu vũ,…), học nhạc cụ (guitar, piano, violin,…) hoặc chơi một môn thể thao (đá bóng, bóng chuyền, bơi lội,…). Ngoài ra, tham gia các hoạt động thiện nguyện, giúp đỡ hàng xóm láng giềng cũng là một cách hay để giúp con giảm bớt các cảm xúc tiêu cực.

Đặc biệt, khi nhận ra các dấu hiệu trầm cảm ở tuổi dậy thì ở trẻ, các bậc phụ huynh nên tránh để con một mình khi con đang gặp khủng hoảng và đảm bảo rằng con không có bất kỳ vật dụng sát thương hoặc loại thuốc nguy hiểm nào bên cạnh.

Đừng quên nhấn mạnh rằng ba mẹ luôn đứng về phía con, sẵn sàng làm bất cứ điều gì cần thiết để hỗ trợ và giúp con vượt qua khó khăn. Sự yêu thương, thấu hiểu từ các bậc phụ huynh bao giờ cũng là “liều thuốc chữa lành” những tổn thương tâm lý của trẻ.

Lạc Yên (TH)